Wrzodziejące zapalenie jelita grubego: dieta w rzucie i w remisji – co jeść, czego unikać i jak wrócić do normalnego jedzenia

Przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego nie ma jednej diety, która leczy chorobę. W rzucie czasowo ograniczasz błonnik nierozpuszczalny, tłuste i smażone potrawy oraz alkohol, a białka potrzebujesz więcej niż zwykle, około 1,2–1,5 g na kilogram masy ciała. W remisji wracasz do zróżnicowanego jedzenia z białkiem na poziomie około 1 g/kg i unikasz tylko tego, co u Ciebie nasila objawy.

WZJG obejmuje wyłącznie jelito grube, dlatego zasady żywienia różnią się od tych przy chorobie Crohna, która może zająć każdy odcinek przewodu pokarmowego. Tamtą chorobę opisujemy osobno w tekście o tym, co jeść przy chorobie Leśniowskiego-Crohna. Tutaj skupiamy się na tym, co zjeść w trakcie rzutu, jak potem wrócić do normalnego jedzenia i czego pilnować w badaniach.

Najważniejsze wnioski – wrzodziejące zapalenie jelita grubego

• Dieta łagodzi objawy choroby i chroni przed niedoborami, ale WZJG wyciszają leki, dlatego jadłospis dopasowujesz do fazy choroby i nie odstawiasz leczenia na własną rękę.
• W rzucie białka potrzebujesz więcej, 1,2–1,5 g na kg wagi, czyli 72–90 g dziennie przy 60 kg, bo w aktywnej chorobie organizm zużywa go więcej, a skórki, pestki i otręby ograniczasz tylko na czas zaostrzenia, bo drażnią chorą śluzówkę.
• Gdy choroba jest wyciszona, białko wystarcza w ilości około 1 g na kg wagi, a talerz ma być możliwie zbliżony do zwykłej, zdrowej diety z warzywami, owocami i pełnym ziarnem, bo monotonne menu z rzutu trzymane dłużej kończy się niedoborami.
• Żelazo sprawdzaj w badaniach co 3 miesiące w aktywnej chorobie i co 6–12 miesięcy w remisji (morfologia, ferrytyna, CRP), bo przez krwawienie z jelita jego niedobór zdarza się najczęściej.
• Odchudzanie zaczynasz dopiero w trwałej remisji, bo jedzenie mniej, niż potrzebujesz, w trakcie rzutu sprzyja utracie mięśni.

Co widzimy w pracy z podopiecznymi – WZJG

W pracy z podopiecznymi z WZJG regularnie spotykamy dietę „na rzut” trzymaną miesiącami po jego wyciszeniu. Kleiki, biały ryż i sucharki zostają w menu, bo pacjent boi się, że każde warzywo wywoła nawrót. Skutkiem bywa monotonia, spadek wagi i coraz krótsza lista produktów, które ktoś odważy się zjeść. Najwięcej daje powolne rozszerzanie posiłków z dzienniczkiem objawów, bo zapiski pokazują, co szkodzi, a co nie, zamiast listy zakazów z internetu. Najtrudniej przekonać osoby z nadwagą, że redukcję prowadzimy dopiero w stabilnej remisji, a w trakcie rzutu priorytetem jest jedzenie do syta.

Spis treści

• Najważniejsze wnioski – wrzodziejące zapalenie jelita grubego
• Co widzimy w pracy z podopiecznymi – WZJG
• Jaka dieta przy WZJG i czy dieta leczy wrzodziejące zapalenie jelita grubego?
• Dieta w rzucie WZJG – co jeść w okresie zaostrzenia choroby
• Co jeść przy WZJG w rzucie, a co w remisji – tabela produktów
• Dieta w remisji WZJG – jak wrócić do normalnego jedzenia
• Jak rozszerzać dietę po rzucie WZJG – plan w 5 krokach
• Czego unikać przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego? Dieta zachodnia, alkohol i stres
• Mleko, nabiał i laktoza przy WZJG
• Banany, pieczywo, kawa i jajka przy WZJG – pytania o konkretne produkty
• Niedobory przy WZJG – żelazo, witamina D, wapń i foliany
• Probiotyki, omega-3 i suplementy przy WZJG – co ma sens
• Dieta low FODMAP, SCD i inne diety eliminacyjne przy WZJG
• Choroba Leśniowskiego-Crohna a WZJG – kiedy dieta wygląda inaczej
• Masa ciała przy WZJG – niedożywienie i odchudzanie
• Kiedy dietoterapia nie wystarczy – objawy WZJG, z którymi idziesz do lekarza
• Przykładowy jadłospis przy WZJG – 3 dni
• Najczęstsze błędy w diecie przy WZJG
• Podsumowanie – wrzodziejące zapalenie jelita grubego
• Najczęściej zadawane pytania i odpowiedzi
• Bibliografia i źródła naukowe

Jaka dieta przy WZJG i czy dieta leczy wrzodziejące zapalenie jelita grubego?

Dieta nie leczy WZJG i nie zastępuje leków, ale łagodzi objawy, poprawia jakość życia i pomaga przejść przez rzut bez niedożywienia. W przeglądzie systematycznym 11 badań, w których sprawdzono 10 różnych diet, nie znaleziono mocnych dowodów, że którakolwiek z nich leczy aktywne zapalenie jelit u dorosłych [2].

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego (colitis ulcerosa) to przewlekła choroba zapalna, której podstawą terapii jest leczenie farmakologiczne dobrane przez gastroenterologa do zasięgu i nasilenia zapalenia [9]. Odpowiednia dieta pracuje obok leków. W rzucie zmniejsza dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, takie jak biegunka i ból brzucha, i pomaga nie tracić kilogramów. Po wyciszeniu choroby chroni przed niedoborami i daje Ci możliwie normalne jedzenie.

Wytyczne żywieniowe w nieswoistych chorobach zapalnych jelit dzielą zalecenia dietetyczne według fazy [1]. Inaczej je się w okresach zaostrzenia, a inaczej w okresie remisji, i ten podział prowadzi przez cały artykuł. Zapalenie przy WZJG zaczyna się w odbytnicy i obejmuje jelito grube w różnym zasięgu. Jelito cienkie zwykle pracuje sprawnie, więc wchłanianie większości składników odżywczych działa lepiej niż w chorobie Crohna, gdzie zapalenie może dotyczyć każdego odcinka przewodu pokarmowego.

Dieta w rzucie WZJG – co jeść w okresie zaostrzenia choroby

W rzucie jesz częściej i mniej, czyli 5–6 małych posiłków dziennie, wybierasz potrawy gotowane, duszone i pieczone w folii, czasowo ograniczasz błonnik nierozpuszczalny i pijesz więcej płynów, bo biegunka odwadnia. Białka potrzebujesz więcej niż zwykle, około 1,2–1,5 g na kg masy ciała [7].

Podstawą posiłków w okresie zaostrzenia choroby jest dieta lekkostrawna. Gotowanie w wodzie lub na parze, przecieranie i obieranie warzyw ze skórki zmniejszają ilość resztek pokarmu, które drażnią zapalną błonę śluzową jelita. Potrawy smażone na tłuszczu, grillowane i panierowane odkładasz na później. Dania podawaj ciepłe, ale nie gorące, a alkohol, który może zaostrzyć biegunkę, w rzucie ogranicz albo odstaw całkowicie. Wiele praktycznych wskazówek dotyczących obróbki znajdziesz w tekście o tym, jak wygląda dieta lekkostrawna przy biegunce.

Takie jedzenie to rozwiązanie na czas zaostrzenia. Różni się od diety bezresztkowej przed badaniem, bo nie wycinasz wszystkich resztek i nie trzymasz się jej na stałe.

Błonnik pokarmowy w rzucie – nierozpuszczalny ogranicz, rozpuszczalny zostaw

Błonnik pokarmowy ma dwie frakcje, które w rzucie działają inaczej. Frakcja nierozpuszczalna, obecna w skórkach, pestkach, otrębach, grubych kaszach i surowych warzywach, przyspiesza przesuwanie treści przez jelito i mechanicznie drażni jego ścianę, więc na czas zaostrzenia ją ograniczasz. Błonnik rozpuszczalny z banana, gotowanej marchwi, płatków owsianych i pieczonego jabłka wiąże wodę i zagęszcza stolec, dlatego może zostać na talerzu. Możesz też rozważyć babkę płesznik, która dostarcza głównie frakcji rozpuszczalnej. W stabilnej chorobie bez zwężeń nie trzeba ograniczać tego składnika, więc po rzucie stopniowo wraca on do posiłków [3].

Ile białka w rzucie WZJG

W aktywnej chorobie, zwłaszcza przy leczeniu sterydami i spadku wagi, wytyczne zalecają zwykle 1,2–1,5 g białka na kg masy ciała, a po wyciszeniu wystarcza tyle co zdrowej osobie, około 1 g/kg [7]. Dla osoby ważącej 60 kg oznacza to w rzucie 72–90 g białka dziennie, a przy 75 kg 90–113 g. Najłatwiej osiągnąć tę ilość z produktów, które jelito dobrze znosi, takich jak jajka na miękko, chudy drób, gotowane i pieczone ryby oraz twaróg, jeśli go tolerujesz. Możesz też sprawdzić, ile białka dziennie przy Twojej masie ciała potrzebujesz w zwykłym okresie.

Co pić przy biegunce w rzucie

Każde luźne wypróżnienie zabiera wodę i elektrolity, dlatego w rzucie pijesz więcej niż zwykle, małymi łykami przez cały dzień. Najlepiej sprawdzają się woda, słaba herbata, napary ziołowe i rozcieńczone soki. Przy częstych biegunkach dobrym wyborem są doustne płyny nawadniające z apteki, bo uzupełniają sód i potas. Żeby oszacować punkt wyjścia, policz swoje zapotrzebowanie na płyny, a przy biegunce dolej do tej ilości to, co tracisz. Więcej o tym, co jeść przy biegunce, znajdziesz w osobnym poradniku.

Komentarz dietetyka – dieta w rzucie WZJG

Najczęściej trafiają do mnie osoby, które po wyciszeniu rzutu WZJG nadal jedzą jak w szpitalu: biały ryż, kleik i sucharki. Jelita wcale nie są przez to spokojniejsze, za to rośnie zmęczenie i spada waga. Mechanizm jest prosty, bo dieta zaostrzenia ma za mało warzyw, owoców i pełnego ziarna, żeby pokryć zapotrzebowanie przez dłuższy czas. Krew w stolcu, gorączka albo biegunki budzące Cię w nocy mogą oznaczać ciężki rzut, dlatego wtedy najpierw skontaktuj się z gastroenterologiem, zanim samodzielnie zmienisz dietę albo odstawisz leki. Gdy objawy się uspokoją, posiłki trzeba zacząć rozszerzać.

Leszek Racut, dietetyk kliniczny z 10-letnim doświadczeniem, współzałożyciel Dietetyki #NieNaŻarty.

Co jeść przy WZJG w rzucie, a co w remisji – tabela produktów

W rzucie najlepiej znoszone są produkty rozdrobnione i gotowane, takie jak biały ryż, kasza manna, pieczywo pszenne, gotowana marchew i dynia, banan, jajka, chudy drób i ryby. Po wyciszeniu choroby wracają pełne ziarno, surowe warzywa, rośliny strączkowe i orzechy, wprowadzane po jednym produkcie co kilka dni.

Poniższa tabela zestawia te same grupy produktów w obu fazach choroby. Kolumna środkowa zbiera produkty, które w rzucie lepiej odłożyć, a po nim sprawdzić pojedynczo, więc nie czytaj jej jako listy zakazów na zawsze. Wartości odżywcze produktów bazowych, takich jak biały ryż, sprawdzisz w naszej bazie produktów.

grupa	w rzucie: tak	w rzucie: ostrożnie albo nie	w remisji
produkty zbożowe	biały ryż, kasza manna, makaron pszenny, jasne pieczywo pszenne, rozgotowane płatki owsiane błyskawiczne	pieczywo razowe, otręby, kasza gryczana niepalona i pęczak, musli z ziarnami	stopniowo pełne ziarno, kasze grube, pieczywo razowe
warzywa	marchew, dynia, cukinia bez skóry, ziemniaki, gotowane i przetarte	surowe warzywa, kapustne, cebula i czosnek w dużej ilości, strączki	najpierw gotowane, potem surowe i strączki, po jednym produkcie
owoce	banan, pieczone jabłko, mus owocowy, przetarte borówki	owoce ze skórką i pestkami (maliny, porzeczki), suszone owoce	zróżnicowane owoce ze skórką, jeśli są tolerowane
białko	jajka na miękko, jajecznica na parze, chudy drób, ryby gotowane i pieczone w folii, twaróg	tłuste mięsa, przetworzone wędliny, mięso smażone i grillowane	ryby, drób, strączki; czerwone i przetworzone mięso najwyżej 2 razy w tygodniu
nabiał	jogurt naturalny, kefir, twaróg, mleko bez laktozy	słodkie mleko przy objawach po laktozie, tłuste żółte sery	nabiał fermentowany jako stałe źródło wapnia
tłuszcze	oliwa i masło w małej ilości, dodawane na zimno	smażenie, panierki, frytki, fast food	oliwa, olej rzepakowy, orzechy (najpierw zmielone)
napoje	woda, słaba herbata, napary, doustne płyny nawadniające przy biegunce	alkohol, kawa, napoje gazowane i słodzone	kawa, jeśli nie nasila biegunki; alkohol okazjonalnie albo wcale
przekąski i słodycze	kisiel, budyń na mleku bez laktozy, sucharki	słodycze z sorbitolem i ksylitolem, ostre chipsy	słodycze okazjonalnie, żywność wysoko przetworzona rzadko

Zestawienie opracowaliśmy na podstawie wytycznych ESPEN i brytyjskich dietetyków [1, 3], a limit dwóch porcji czerwonego i przetworzonego mięsa w tygodniu pochodzi z tych drugich [3].

Dieta w remisji WZJG – jak wrócić do normalnego jedzenia

W remisji dieta ma być jak najbliższa zwykłej, zdrowej diecie z warzywami, owocami, pełnym ziarnem, orzechami i nasionami oraz z ograniczeniem czerwonego i przetworzonego mięsa do dwóch razy w tygodniu [3]. Białko wystarczy w ilości około 1 g na każdy kilogram wagi [7], a wykluczyć warto tylko te produkty, które u Ciebie wyraźnie wywołują objawy.

Wzorem talerza w utrzymaniu remisji może być model śródziemnomorski albo dieta przeciwzapalna, oparte na warzywach, rybach, oliwie i pełnym ziarnie. W przeglądzie 15 badań w chorobach autoimmunologicznych, także w nieswoistych zapaleniach jelit, lepszą jakość życia przy takim jedzeniu widać było głównie w innych chorobach, a spadek CRP pojawiał się tylko w części badań, więc dowody dla WZJG są na razie słabe [8]. Taki sposób jedzenia daje jednak to, czego brakuje po rzucie, czyli więcej warzyw, witamin i różnorodności.

Różnorodność chroni przed niedoborami, bo każdy produkt ma inny zestaw witamin i składników mineralnych, a gdy jesz w kółko kilka tych samych potraw, części z nich zaczyna brakować. Raz kasza, raz ziemniaki, raz makaron pełnoziarnisty dają więcej niż ten sam ryż codziennie. Wiele pomysłów znajdziesz w tekście o tym, co jest dobre na jelita.

Jeśli po wyciszeniu choroby coś nadal Ci nie służy, prowadź dzienniczek, w którym zapisujesz posiłki i objawy. Z zapisków zobaczysz, czy problemem jest konkretny produkt, duża porcja, czy pora jedzenia. Posiłki o dużej objętości nadal lepiej dzielić na mniejsze, bo przeciążony żołądek i jelita szybciej dają o sobie znać.

Rozpoznanie WZJG zmienia talerz, ale da się z nim normalnie i smacznie jeść. Dietetyk kliniczny ułoży plan posiłków na obie fazy, dopasuje go do leków, wyników żelaza i tego, co tolerujesz, i będzie go zmieniał razem z Tobą. Sprawdź dietę online, od 319 zł miesięcznie.

Jak rozszerzać dietę po rzucie WZJG – plan w 5 krokach

Po wyciszeniu rzutu wprowadzasz jeden nowy produkt na 2–3 dni, zaczynając od warzyw gotowanych, potem pieczywa i kasz z większą ilością resztek, a na końcu surowych warzyw, strączków i orzechów. Objawy zapisujesz w dzienniczku, żeby wiedzieć, który produkt odłożyć na dłużej.

Jeśli nie wiesz, od czego zacząć, ten plan pokazuje, jak stopniowo rozszerzać dietę bez zgadywania:

1. Zacznij od bazy, która nie drażni jelit, czyli białego ryżu, kaszy manny, jasnego pieczywa, jajek, chudego drobiu oraz gotowanej marchwi i dyni, i jedz 5–6 małych posiłków dziennie.
2. Gdy stolce się uformują, dodawaj jedno gotowane warzywo co 2–3 dni, na przykład cukinię, buraki albo różyczki brokuła bez łodyg, i zapisuj objawy w dzienniczku.
3. Po tygodniu bez pogorszenia wprowadzaj produkty bogatsze w resztki, takie jak płatki owsiane, pieczywo mieszane, drobne kasze i owoce bez pestek.
4. Na końcu sprawdzaj surowe warzywa, rośliny strączkowe (zacznij od czerwonej soczewicy i hummusu) i orzechy (najpierw zmielone), zawsze jeden produkt naraz.
5. Produkt, który dwa razy wywołał objawy, odłóż na kilka tygodni i spróbuj ponownie w mniejszej porcji, a o trwałym wykluczeniu zdecyduj z dietetykiem, żeby nie zubożyć menu.

Tempo zależy od tego, jak szybko wycisza się zapalenie. Jeśli po nowym produkcie wraca biegunka, cofasz się o krok i odczekujesz kilka dni. W pracy z podopiecznymi widzimy, że najtrudniejszy jest krok czwarty, bo po jednym gorszym dniu po strączkach wiele osób skreśla je na stałe, zamiast spróbować mniejszej porcji za kilka tygodni.

Czego unikać przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego? Dieta zachodnia, alkohol i stres

W rzucie odkładasz potrawy smażone i bardzo tłuste, alkohol, ostre przyprawy i słodzone napoje, a na co dzień ograniczasz żywność wysoko przetworzoną [7]. Poza talerzem zadbaj o ograniczenie przewlekłego stresu, a leki przeciwbólowe i antybiotyki przyjmuj wyłącznie po konsultacji z lekarzem prowadzącym.

Więcej żywności wysoko przetworzonej w diecie wiąże się z częstszym zachorowaniem na chorobę Crohna, przy WZJG wyniki badań są sprzeczne, a dane o emulgatorach niespójne [7]. Mimo to wytyczne zalecają odejście od diety zachodniej [7]. Dlatego traktuj żywność wysoko przetworzoną jako produkty do ograniczenia na co dzień, bez paniki przy każdej etykiecie.

Czerwone i przetworzone mięso ogranicz do dwóch razy w tygodniu [3]. Słodycze i słodzone napoje zostaw na okazje, bo dostarczają dużo cukru i mało składników, których przy WZJG potrzebujesz. Słodyczy „bez cukru” z sorbitolem i ksylitolem w rzucie unikaj, bo te słodziki mogą nasilić luźne stolce.

Przewlekły stres pogarsza samopoczucie, więc szukaj sposobów na jego rozładowanie, a z palenia warto zrezygnować dla całego organizmu, najlepiej w porozumieniu z gastroenterologiem. Leki przeciwbólowe i doustne antybiotyki przyjmuj wyłącznie po konsultacji z lekarzem prowadzącym. Unikaj też samodzielnego wykluczania całych grup produktów, bo diety eliminacyjne stosowane na własną rękę prowadzą do niedoborów i gorszej jakości jedzenia [3].

Mleko, nabiał i laktoza przy WZJG

Nabiał nie jest zakazany przy WZJG, a picie mleka nie wiąże się z częstszymi nawrotami w remisji [7]. W rzucie część chorych gorzej toleruje laktozę, więc lepiej sprawdzają się jogurt naturalny, kefir i twaróg niż słodkie mleko, a przy objawach po mleku pomaga mleko bez laktozy.

Fermentowane produkty mleczne zawierają mniej laktozy niż mleko, a dostarczają białka i wapnia. Przy WZJG wapń ma szczególne znaczenie, bo leczenie sterydami zmniejsza jego wchłanianie i sprzyja utracie masy kostnej [3]. Rezygnacja z nabiału „dla zdrowia jelit” bez dolegliwości po jego zjedzeniu tylko utrudnia pokrycie zapotrzebowania na wapń. U naszych podopiecznych częstym błędem jest odstawienie całego nabiału po jednym gorszym dniu po szklance mleka, choć jogurt i twaróg nie dawały wcześniej żadnych objawów. Jeśli nabiał Ci szkodzi, obserwuj, czy problem dotyczy wszystkich produktów, czy tylko słodkiego mleka.

Banany, pieczywo, kawa i jajka przy WZJG – pytania o konkretne produkty

Banany, jajka i jasne pieczywo pszenne zwykle są dobrze tolerowane nawet w rzucie. Kawa może przyspieszać wypróżnienia, więc w rzucie lepiej ją ograniczyć, a później wraca, jeśli nie zwiększa biegunki.

Czy przy WZJG można jeść banany?

Tak, w rzucie i po nim. Dojrzały banan ma mało twardych resztek i sporo frakcji rozpuszczalnej, więc jelito dobrze go znosi, a do tego łatwo go zjeść, gdy brakuje apetytu. W rzucie wybieraj owoce dojrzałe, rozgniecione albo upieczone. Więcej o tym, czy banany są zdrowe, przeczytasz w osobnym tekście.

Jakie pieczywo przy WZJG?

W rzucie najlepiej sprawdza się jasne pieczywo pszenne, bułki i sucharki, bo mają mało twardych resztek. W remisji można stopniowo przejść na pieczywo mieszane, a potem razowe, obserwując, czy nie wracają wzdęcia i luźne stolce. Pieczywo z ziarnami i pestkami zostawiasz na koniec rozszerzania.

Czy przy WZJG można pić kawę?

W rzucie lepiej kawę odstawić albo ograniczyć do małej, słabej filiżanki po posiłku, bo może zwiększać parcie i biegunkę. Gdy choroba się wyciszy, kawa może wrócić, jeśli po niej samopoczucie się nie zmienia. Pij ją z odstępem od posiłków bogatych w żelazo, bo zawarte w niej związki zmniejszają jego wchłanianie.

Jakie owoce przy WZJG?

W rzucie wybierasz owoce bez skórki i pestek, czyli banana, pieczone jabłko, mus owocowy i przetarte borówki. Maliny, porzeczki, owoce suszone i owoce ze skórką odkładasz na później. Potem wprowadzasz je pojedynczo, sprawdzając tolerancję.

Czy przy WZJG można jeść jajka?

Tak, jajka są jednym z najłatwiejszych źródeł białka w rzucie. Najłatwiej strawne są jajka na miękko, jajecznica na parze i omlet bez tłuszczu. Jajka smażone na dużej ilości tłuszczu odkładasz do czasu, aż choroba się uspokoi.

Niedobory przy WZJG – żelazo, witamina D, wapń i foliany

Przy WZJG najczęściej brakuje żelaza, bo z jelita traci się krew. Wytyczne brytyjskich dietetyków zalecają kontrolę morfologii, ferrytyny i CRP co 3 miesiące w aktywnej chorobie i co 6–12 miesięcy w remisji [3]. Przy długim leczeniu sterydami trzeba też pilnować wapnia i witaminy D.

Żelaza dostarczasz z mięsa, ryb i jajek, a po wyciszeniu choroby także z roślin strączkowych. Jego wchłanianie poprawia witamina C, czyli warzywa i owoce dodane do posiłku, a pogarsza kawa i herbata wypite razem z obiadem, więc pij je między posiłkami. Szczegóły znajdziesz w tekście o tym, czego nie jeść przy anemii. Wynik żelaza albo ferrytyna poniżej normy przy WZJG wymaga decyzji lekarza, dlatego nie dobieraj dawki żelaza samodzielnie, tylko ustal z lekarzem formę i dawkę.

Witamina D i wapń wymagają uwagi zwłaszcza u osób leczonych sterydami, o czym piszemy wyżej przy nabiale. Wytyczne brytyjskie sugerują rozważenie całorocznego przyjmowania witaminy D, szczególnie przy potwierdzonym niedoborze [3]. Wapń uzupełniasz nabiałem fermentowanym, a jeśli go nie jesz, sprawdź, co jeść, gdy grożą Ci niedobory wapnia.

Foliany mają znaczenie przy planowaniu ciąży i przy niektórych lekach stosowanych w WZJG. Kobiety z nieswoistym zapaleniem jelit, które są w ciąży, powinny regularnie kontrolować żelazo i foliany. Najwięcej folianów dają zielone warzywa liściaste i strączki, a więcej o ich źródłach znajdziesz w tekście o tym, czym jest kwas foliowy.

Probiotyki, omega-3 i suplementy przy WZJG – co ma sens

Probiotyki działają zależnie od szczepu i nie każdy pomoże przy WZJG. W metaanalizie 7 badań z randomizacją, obejmujących 795 chorych, probiotyki obniżały CRP, czyli wskaźnik stanu zapalnego, ale nie zmieniały aktywności choroby [5].

Działanie probiotyku zależy od konkretnego szczepu, więc preparat dobiera się pod określoną dolegliwość. Kurację profilaktyczną kilkoma probiotykami naraz możesz sobie odpuścić. Decyzję o probiotyku podejmij razem z gastroenterologiem, który zna Twoje leczenie. Kefir, jogurt i kiszonki możesz jeść jako zwykłe jedzenie, a więcej o różnicach między nimi a kapsułkami przeczytasz w tekście o tym, czy probiotyki na jelita mają sens.

Kwasów tłuszczowych omega-3 najlepiej szukać w rybach jedzonych regularnie. Kapsułek z olejem rybim wytyczne nie zalecają do podtrzymania remisji, bo w badaniach nie wydłużały okresu bez nawrotu bardziej niż placebo [7]. Witaminę D i żelazo przyjmujesz według wyników badań, o czym piszemy w sekcji o niedoborach.

Dieta low FODMAP, SCD i inne diety eliminacyjne przy WZJG

Dieta low FODMAP nie zmniejsza zapalenia w WZJG, ale może złagodzić wzdęcia i bóle brzucha, które zostają mimo remisji. W metaanalizie 5 badań z randomizacją, obejmujących 224 chorych, łagodziła dolegliwości jelitowe i poprawiała jakość życia, nie zmieniając aktywności choroby [4].

Część osób z wyciszonym zapaleniem ma dolegliwości podobne do tych, które daje zespół jelita drażliwego, czyli wzdęcia, przelewanie i ból brzucha mimo dobrych wyników zapalnych. To inny problem niż nawrót i nie wymaga powrotu do diety rzutowej. Dieta low FODMAP stosowana krótko i z dietetykiem pomaga ustalić, które węglowodany nasilają te dolegliwości. Nie jest jednak dla osób niedożywionych ani zagrożonych niedożywieniem, bo dodatkowo zawęża menu [7].

Dieta SCD i inne diety eliminacyjne mają wielu zwolenników w internecie, ale w przeglądzie systematycznym żadna specjalna dieta nie miała mocnych dowodów na leczenie aktywnej choroby [2]. Dieta bezglutenowa nie jest zaleceniem przy WZJG bez celiakii, bo gluten nie wiąże się z nawrotami w remisji [7].

Komentarz dietetyka – mit o diecie, która wyleczy WZJG

Najczęstszy mit, który prostuję u podopiecznych, to przekonanie, że gdzieś istnieje dieta przy zapaleniu jelita grubego, która je wyleczy. Pacjenci przychodzą po kilku miesiącach diety bezglutenowej, potem SCD, a potem samego gotowanego mięsa. Za każdym razem chudną i coraz bardziej boją się jedzenia, a choroba idzie swoim rytmem, bo zapalenie wycisza się lekami. Dieta ma w tym czasie inne zadanie. Ma utrzymać wagę, uzupełnić żelazo i dać jelitom spokój w rzucie. Jeśli po rzucie coś Ci nie służy, sprawdzamy to dzienniczkiem i pojedynczymi produktami, zamiast wycinać od razu całe grupy.

Leszek Racut, dietetyk kliniczny z 10-letnim doświadczeniem, współzałożyciel Dietetyki #NieNaŻarty.

Choroba Leśniowskiego-Crohna a WZJG – kiedy dieta wygląda inaczej

Choroba Crohna może dotyczyć każdego odcinka przewodu pokarmowego, więc częściej daje zwężenia, kłopoty z wchłanianiem i niedobory witaminy B12. WZJG dotyczy tylko jelita grubego, dlatego dieta po wyciszeniu choroby zwykle może być mniej restrykcyjna.

Przy chorobie Crohna zalecenia dotyczące resztek częściej zależą od zwężeń jelita, a niedobory witamin z grupy B wynikają z zapalenia jelita cienkiego. Przy WZJG te problemy zdarzają się rzadziej, a najczęstszym niedoborem pozostaje żelazo. Jeśli po leczeniu operacyjnym jelito grube zostało usunięte, zasady żywienia zmieniają się na kilka tygodni i opisujemy je w tekście o tym, jak wygląda dieta lekkostrawna po operacji.

Masa ciała przy WZJG – niedożywienie i odchudzanie

W rzucie łatwo stracić na wadze, więc wtedy nie zmniejszasz kaloryczności posiłków. Jeśli masz nadwagę, redukcję zaczynasz dopiero w stabilnej remisji, po uzgodnieniu z lekarzem prowadzącym.

Niezamierzony spadek wagi, osłabienie i brak apetytu to sygnały, że jesz za mało w stosunku do potrzeb. W rzucie priorytetem jest białko i jedzenie do syta, nawet jeśli oznacza to więcej jasnego pieczywa i kaszy manny niż zwykle. Odchudzanie w aktywnej chorobie sprzyja utracie mięśni, a te trudno potem odbudować.

Gdy choroba jest stabilnie wyciszona, możesz planować redukcję jak każda inna osoba, z umiarkowanym deficytem i dużą ilością białka. Wtedy wraca też aktywność fizyczna, bo osobom z nieswoistym zapaleniem jelit w tej fazie służy zarówno ruch tlenowy, jak i trening siłowy.

Kiedy dietoterapia nie wystarczy – objawy WZJG, z którymi idziesz do lekarza

Krew w stolcu, kilka biegunek na dobę, także w nocy, gorączka, silny ból brzucha albo szybki spadek wagi to sygnały do pilnego kontaktu z gastroenterologiem. W ciężkim rzucie lekarz może zlecić żywienie dojelitowe, które polskie wytyczne wymieniają jako postępowanie pierwszego wyboru, gdy jelito jest wydolne [6].

Rozpoznanie WZJG stawia się na podstawie kolonoskopii z pobraniem wycinków. Jeśli czeka Cię to badanie, przygotuj się według zasad z tekstu o tym, jak wygląda dieta przed kolonoskopią. Zmiany w wyglądzie stolca też mówią sporo, a o tym, kiedy kolor kału wynika z jedzenia, a kiedy jest powodem do wizyty u lekarza, piszemy osobno.

Samo stosowanie diety nie zastąpi leków w żadnej fazie. Jeśli dolegliwości wracają mimo dobrze ułożonych posiłków, to sygnał, że choroba mogła się zaostrzyć i leczenie może wymagać zmiany, dlatego skonsultuj się ze specjalistą, zanim zaczniesz kolejną eliminację.

Przykładowy jadłospis przy WZJG – 3 dni

Jadłospis prowadzi od wyciszania rzutu do remisji. Dzień 1 to posiłki gotowane i rozdrobnione z małą ilością resztek, dzień 2 dodaje gotowane warzywa i więcej białka, a dzień 3 pokazuje talerz po wyciszeniu choroby.

Porcje dopasuj do apetytu i wagi. Przykład nie zawiera gramatur, bo w rzucie ważniejsze jest, żeby jeść regularnie, niż trafić w wyliczoną porcję.

Dzień 1 – wyciszanie rzutu

Śniadanie: kasza manna na mleku bez laktozy z musem z pieczonego jabłka.

II śniadanie: jogurt naturalny z bananem.

Obiad: zupa krem z dyni i marchewki z kawałkami gotowanego indyka, do tego biały ryż.

Podwieczorek: kisiel.

Kolacja: jajecznica na parze, jasna bułka pszenna, gotowana cukinia bez skóry.

Dzień 2 – powrót warzyw

Śniadanie: placuszki ryżowe z jabłkiem i cynamonem, jogurt naturalny.

II śniadanie: pieczywo pszenne z twarożkiem i gotowaną marchewką.

Obiad: dorsz pieczony w folii, ziemniaki puree z oliwą, gotowane buraki.

Podwieczorek: banan.

Kolacja: zupa grysikowa z jajkiem.

Dzień 3 – remisja

Śniadanie: owsianka na kefirze z borówkami i zmielonym siemieniem lnianym.

II śniadanie: kanapki z pieczywa mieszanego z pastą z twarogu i ogórkiem bez skórki.

Obiad: łosoś z piekarnika, kasza jęczmienna, sałatka z gotowanego brokuła z oliwą.

Podwieczorek: banan w omlecie.

Kolacja: makaron pełnoziarnisty z pomidorami i kurczakiem.

Najczęstsze błędy w diecie przy WZJG

Najwięcej szkody robi dieta zaostrzenia trzymana miesiącami po rzucie i eliminacje z internetu bez wskazań. Oba błędy prowadzą do niedoborów i spadku wagi.

1. Trzymanie diety rzutowej miesiącami po wyciszeniu objawów jest błędem, bo posiłki bez warzyw, pełnego ziarna i owoców prowadzą do niedoborów i chudnięcia.
2. Nie wycinaj całego błonnika w rzucie, bo frakcja rozpuszczalna z banana, gotowanej marchwi, płatków owsianych i babki płesznik zagęszcza stolec, a ograniczenia wymaga głównie frakcja nierozpuszczalna.
3. Nie odstawiaj nabiału „na wszelki wypadek”, bo przy dobrej tolerancji jogurt, kefir i twaróg dają białko i wapń, których przy leczeniu sterydami potrzebujesz więcej.
4. Nie zaczynaj odchudzania w rzucie, bo jedzenie mniej, niż potrzebujesz, w aktywnej chorobie sprzyja utracie mięśni, więc redukcję zostaw na stabilny okres choroby.
5. Nie pomijaj picia przy biegunce, bo z każdym luźnym stolcem tracisz wodę, sód i potas, a odwodnienie pogłębia osłabienie.
6. Nie wprowadzaj kilku nowych produktów naraz po rzucie, bo przy pogorszeniu nie będziesz wiedzieć, który z nich zaszkodził.
7. Nie zaczynaj eliminacji z internetu (bezglutenowej, SCD, mięsnej) bez wskazań, bo nie ma dowodów, że leczy WZJG, a łatwo przez nią schudnąć i stracić cenne składniki.
8. Nie przyjmuj na własną rękę żelaza, probiotyków ani leków przeciwbólowych, bo dawkę żelaza dobiera lekarz do wyniku, probiotyki działają zależnie od szczepu, a część leków przeciwbólowych może pogorszyć stan jelit.
9. Nie traktuj każdego bólu brzucha w spokojnym okresie choroby jako nawrotu, bo dolegliwości podobne do jelita drażliwego zdarzają się mimo wyciszonego zapalenia i wymagają innego podejścia niż rzut.

Podsumowanie – wrzodziejące zapalenie jelita grubego

Przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego dieta nie zastąpi leków, ale w rzucie zmniejsza dolegliwości, a w remisji pomaga utrzymać dobre samopoczucie i uniknąć niedoborów. W rzucie jesz mniejsze porcje gotowanych potraw z małą ilością błonnika nierozpuszczalnego i dbasz o białko oraz płyny. Po rzucie rozszerzasz posiłki po jednym produkcie, a potem jesz możliwie normalnie. Żelazo i witaminę D sprawdzasz w badaniach, a dawki ustala lekarz.

Najczęściej zadawane pytania i odpowiedzi

Co wycisza stan zapalny jelit?

W stanach zapalnych jelit, takich jak WZJG, zapalenie wyciszają leki dobrane przez gastroenterologa. Dieta wspiera leczenie, bo w rzucie zmniejsza biegunkę i ból brzucha, a w ciężkim zaostrzeniu lekarz może zlecić żywienie dojelitowe [6].

Co pić rano na chore jelita?

Najlepiej szklankę wody, słabą herbatę albo napar ziołowy. Kawę pij dopiero po śniadaniu i poza rzutem, bo na pusty żołądek może przyspieszyć wypróżnienia.

Jaka dieta jest zalecana przy problemach z jelitami?

To zależy od rozpoznania. Przy WZJG w rzucie jesz lekkostrawne posiłki z małą ilością twardych resztek, w chorobach jelit o charakterze czynnościowym, takich jak zespół jelita drażliwego, często pomaga low FODMAP, a przy biegunce infekcyjnej wystarczy kilka dni lekkiego jedzenia i dużo płynów.

Czy wrzodziejące zapalenie jelita grubego można wyleczyć dietą?

Nie. Przegląd 11 badań i 10 diet nie wykazał, żeby którakolwiek dieta leczyła aktywne zapalenie jelit u dorosłych [2], ale dobrze ułożone posiłki łagodzą objawy i chronią przed niedoborami.

Czy przy WZJG można jeść gluten?

Tak, jeśli nie masz celiakii. Gluten nie wiąże się z częstszymi nawrotami w remisji choroby [7], a dieta bezglutenowa bez wskazań niepotrzebnie zawęża wybór produktów.

Jak nawadniać się przy biegunce w WZJG?

Pij małymi łykami przez cały dzień wodę, słabą herbatę i napary, a przy częstych biegunkach sięgnij po doustne płyny nawadniające z apteki, które uzupełniają sód i potas. Ciemny mocz i zawroty głowy to sygnał, że pijesz za mało.

Bibliografia i źródła naukowe

[1] Bischoff SC, Bager P, Escher J i in. ESPEN guideline on Clinical Nutrition in inflammatory bowel disease. Clinical Nutrition, 2023;42(3):352–379. DOI: 10.1016/j.clnu.2022.12.004

[2] Gleave A, Shah A, Tahir U i in. Using Diet to Treat Inflammatory Bowel Disease: A Systematic Review. American Journal of Gastroenterology, 2025;120(1):83–97. DOI: 10.14309/ajg.0000000000002973

[3] Lomer MCE, Wilson B, Wall CL i in. British Dietetic Association consensus guidelines on the nutritional assessment and dietary management of patients with inflammatory bowel disease. Journal of Human Nutrition and Dietetics, 2023;36(1):336–377. DOI: 10.1111/jhn.13054

[4] Ville A, McRae R, Nomchong J i in. Effects of a Low FODMAP Diet in Inflammatory Bowel Disease and Patient Experiences: A Mixed Methods Systematic Literature Review and Meta-Analysis. Journal of Human Nutrition and Dietetics, 2025;38(4):e70106. DOI: 10.1111/jhn.70106

[5] Xu M, Zhang W, Lin B i in. Efficacy of probiotic supplementation and impact on fecal microbiota in patients with inflammatory bowel disease: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Nutrition Reviews, 2025;83(2):e65–e73. DOI: 10.1093/nutrit/nuae022

[6] Sobocki J, Bogdanowska-Charkiewicz D, Budnicka-Borkowicz A i in. Clinical nutrition in gastrointestinal diseases: up to date practice guidance. Polish Archives of Internal Medicine, 2025. DOI: 10.20452/pamw.16967

[7] Magro DO, Rossoni C, Rocha R i in. Nutrition management of inflammatory bowel diseases: a consensus of the Brazilian Organization for Crohn’s and Colitis (GEDIIB). Arquivos de Gastroenterologia, 2026. DOI: 10.1590/S0004-2803.24612026-042

[8] Gianfredi V, Baldini L, Deledda A i in. Effects of the Mediterranean diet on inflammation, quality of life, and mortality in autoimmune diseases: A systematic review. Nutrition, 2026. DOI: 10.1016/j.nut.2025.113026

[9] Eder P, Łodyga M, Gawron-Kiszka M i in. Guidelines for the management of ulcerative colitis. Recommendations of the Polish Society of Gastroenterology and the Polish National Consultant in Gastroenterology. Przegląd Gastroenterologiczny (Gastroenterology Review), 2023;18(1):1–42. DOI: 10.5114/pg.2023.125882